| |
3-2004 Tibologia
Jan BURCAN*, Anna SŁAWIŃSKA*
- *Instytut Konstrukcji Maszyn Politechniki Łódzkiej, ul. Stefanowskiego 1/15, 90-924Łódź.
Eksperymentalne badania wzdłużnych pasywnych łożysk magnetycznych
Experimental investigations of axial passive magnetic bearings
Key-words:
permanent magnets, rare earth compounds, passive axial bearing, unitary
Słowa kluczowe:
magnesy trwałe, związki ziem rzadkich, łożysko wzdłużne pasywne, obciążenie jednostkowe
Summary
The paper presents the description of a research stand, methodology and results of dynamic research of single- and double-acting passive magnetic bearings. It describes exemplary experimental runs of the curves of the carrying load ability, fording loss and the change of the vibration damping coefficient in the function of the rotor rotational speed for different gap values of bearings made of NdFeB magnets.
Streszczenie
W referacie zawarto opis stanowiska, metodykę i wyniki badań dynamicznych jednostronnych i dwustronnych pasywnych łożysk magnetycznych. Przykładowo podano eksperymentalne przebiegi nośności, strat brodzenia oraz zmianę współczynnika tłumienia w funkcji prędkości obrotowej wirnika i różnych wartości szczeliny łożysk wykonanych z magnesów NdFeB.
3-2004 Tibologia
Dymitry CAPANIDIS*
- *Politechnika Wrocławska Wydział Mechaniczny Instytut Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn, ul. Łukasiewicza 7/9, 50-371 Wrocław.
Badania tribologiczne kompozytów ślizgowych na bazie polioksymetylenu (POM) - tarnoformu
Tribological testing of polyoxymethylene (POM) - tarnoform sliding composites
Key-words:
polyoxymethylene, polyacetal resin (POM), POM sliding composites, dry friction, wear.
Słowa kluczowe:
polioksymetylen, poliacetal (POM), kompozyty ślizgowe POM, tarcie suche, zużycie
Summary
The results of comparative tribological TESTING of POM composites bearing against 40HM steel (42CrMo4 ace. to DIN) under dry friction conditions are presented in this paper. The POM composites tested were manufactured using Tarnoform300 (make of Zakłady Azotowe Tarnow-Moscice) as base material. These included sliding variants (with the addition of chalk, molybdenum disulphide, silicone rubber, PTFE powder), reinforced variants (with fibre glass or glass micro-balls), and variant with enhanced impact resistance (TPU rubber and UHMW-PE micropowder). Tarnoform300 NT without modification was accepted as reference material. The investigations were carried out using a "pin on disk" tribometer apparatus under the same friction conditions: pressure p=l MPa; sliding velocity v=l,5 m/s. Q & T counterspecimens of 41 to 43 HRC hardness with circumference sliding surface finished to Ra=0.8 ± 0.02 µm (measured perpendicularly to the machining texture: along the generating line of the disk) were employed. The coefficient of friction and linear wear rate were determined during the investigations. The results showed considerable rise of the frictional properties of some of the tested Tarnoform300 based composites when compared to the properties of the base material.
Streszczenie
W artykule przedstawiono wyniki porównawczych badań tribologicznych kompozytów POM w skojarzeniu ślizgowym ze stalą 40 HM (42CrMo4 wg normy DIN) w warunkach tarcia technicznie suchego. Kompozyt POM wykonano na osnowie Tamoformu 300 w Zakładach Azotowych w Tarnowie-Mościcach S.A. Obejmowały one odmiany ślizgowe (z dodatkiem: kredy, dwusiarczku molibdenu, kauczuku silikonowego, proszku PTFE), odmiany wzmocnione (z dodatkiem włókna szklanego i mikrokulek szklanych) oraz odmiany o podwyższonej udarności (z dodatkiem kauczuku RPU i mikroproszku UHMW-PE). Jako materiał odniesienia przyjęto Tarnoform 300 NT - niemodyfikowany. Badania prowadzono na tribometrze o schemacie pary ślizgowej typu „pin on disk” w jednakowych dla wszystkich skojarzeń warunkach tarcia: nacisk jednostkowy p =1 MPa, prędkość ślizgania v =1 m/s. Przeciwpróbki stalowe po obróbce cieplnej wykazywały twardość w zakresie 41-43 HRC, a powierzchnia ślizgowa (na obwodzie tarczy po szlifowaniu miała chropowatość o parametrze Ra = 0,8±0,02 µm (mierzonej prostopadle do śladów obróbki - wzdłuż tworzących tarczy). W badaniach określono wartość współczynnika tarcia poszczególnych skojarzeń oraz intensywność zużycia liniowego polimerowych próbek. Wyniki badań wykazały znaczące polepszenie właściwości tribologicznych niektórych kompozytów na osnowie Tarnoformu 300 w stosunku do jego odmiany niemodyfikowanej.
3-2004 Tibologia
Jan CIECIELĄG*
- *Politechnika Radomska, ul. Krasickiego 54, 26-600 Radom.
Modyfikacja głowicy badawczej typowego testera tarciowego w celu badania odporności na zużycie tribologiczne
Modification of testing head of typical tribological tester in order to investigate a wear resistance
Key-words:
tnbological system, resistance to wear, wear products, temperature of fncrion zone, tnbological wear, repeatability of measurements
Słowa kluczowe:
systiem tribologiczy, odporność na zużywanie, produkty zużycia, temperatura strefy tarcia, zużywanie tribologiczne, powtarzalność badań
Summary
The paper deals with the development of a versatile stand which affords possibilities for analyzing the influence of wear products on friction phenomena, wear process, and resistance of materials to tribological wear.
The previous measurements showed that instantaneous removal of wear products from the friction zone influences considerably the increase of resistance of steel to wear. The contemporary limited measurement possibilities of the stand had however excluded a deeper analysis of the phenomenon.
Modifications of the standard test equipment T-05, used for measuring the influence of wear products on the resistance of metals to tribological wear, are proposed. The improvements will enable one to treat the temperature of the friction zone as an independent (imposed) parameter of the friction process, and possibly to measure the frictional drag and efficacy of removal of wear products. The novelties may make the description and analysis of the considered phenomena much more precise and valuable.
An additional issue is a proposition for estimation of energy used for removing the wear products from friction zone, based on measuring the force that holds down the cleaning element. The author believes that all the new experiments and the followed analysis will break new perspectives for energetic interpretations of the influence of wear products on the friction process, material wear and resistance to tribological wear.
Streszczenie
Celem pracy jest zaprojektowanie uniwersalnego stanowiska badawczego. umożliwiającego badanie wpływu produktów zużycia na przebieg urcia. zużywania i odporności ciał na zużywanie tribologiczne.
Dotychczas ustalono, że intensywne usuwanie produktów zużycia ze strefy tarcia wpływa bardzo wyraźnie na wzrost odporności na zużywanie stali, ale możliwości badawcze stanowiska nie pozwalały na analizę energetyczną zaobserwowanego zjawiska.
W pracy przedstawiono propozycję zmian standardowego testera T-05 do badania wpływu produktów zużycia na odporność metali na zużywanie tribologiczne, które pozwolą na potraktowanie temperatury strefy tarcia jako parametru niezależnego (zadawanego) w procesie tarcia i ewentualnie pomiarów oporów tarcia, usuwania produktów zużycia, co pozwoliłoby na dokładniejszą analizę tego zjawiska.
Dodatkowo Autor proponuje pomiar energii związanej z usuwaniem produktów zużycia ze strefy tarcia poprzez pomiar siły docisku elementu czyszczącego. Zdaniem Autora pozwoli to na nową energetyczną interpretację zagadnienia wpływu produktów zużycia na przebieg procesu tarcia, zużywania i odporności ciał na zużywanie tribologiczne.
3-2004 Tibologia
Henryk CZARNECKI*
- *Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji Produkcji Politechniki Częstochowskiej, al. Armii Krajowej 21, 42-200 Częstochowa, tel. (0-34) 32 50509, fax. (034) 32 50509 e-mail: itm @ itm.pcz.czcst.pl, czarneck @ itm.pcz.czest.pl
Analiza właściwości warstwy wierzchniej w procesie tarcia suchego
The analysis of upper layer properties in the dry friction process
Key-words:
upper layer service properties
Słowa kluczowe:
właściwości eksploatacyjnej warstwy wierzchniej
Summary
T'he paper presents variations in the service upper layer in the dry friction process. Surfaces finishing worked by turning, grinding, rolling burnishing and oscillatory burnishing were investigated. Roughness variations in the friction process and changes in hardening and internal peripheral and axial stresses in the upper layer are illustrated. Tests were carried out for a tribologic pair of toughened steel 55 and cast iron ZL200. As a result of the process of technically dry friction over a path of 20,000 m, wear variation patterns were obtained. The greatest wear occurred for the turned surface, and the least for the oscillatory-burnished surface. Also, variation in the magnitude of peripheral (along the surface perimeter) and axial stresses is presented. For each case examined, a change in the value of stress occurred, with the largest changes resulting for burnished specimens notwithstanding the fact that in those upper layers after the burnishing process compressive stresses were the greatest. As a result of the plastic strains of micro-areas participating in the friction process, an increase in the microhardness of sub-surface layers resulted, as compared with the hardness of the original material.
Streszczenie
W opracowaniu przedstawiono zmiany w eksploatacyjnej warstwie wierzchniej w procesie tarcia suchego. Badaniom zużycia poddano powierzchnie obrobione wykańczające toczeniem, szlifowaniem, nagniataniem tocznym i nagniataniem oscylacyjnym. Zobrazowano zmiany chropowatości w procesie tarcia oraz naprężeń własnych obwodowych i osiowych w warstwie wierzchniej. Ponadto określono zmiany mikrotwardości warstwy wierzchniej.
3-2004 Tibologia
Ryszard CZARNY*, Dominika FEDORCZUK*
- *Wydział Mechaniczny Politechniki Wrocławskiej, ul. Łukasiewicza 7/9,50-371 Wrocław.
Wpływ temperatury na właściwości reologiczne kompozycji litowych smarów plastycznych z wypełniaczami
The influence of temperature on the rheological properties of lithium grease-filler compounds
Key-words:
grease, rheology, temperature, fillers
Słowa kluczowe:
smar plastyczny, reologia, temperatura, wypełniacze
Summary
The paper deals with the research upon the influence of temperature on the rheological properties of a lithium grease that was filled with graphite powder, MoS2 and PTFE. The experimental work was carried out using a 2.1 Rheotest rotary rheometer combined with a thermostatic device. Measurements were carried out in a temperature range from - 10°C to 90°C and at a shear rate from D = 0.0167 s-1> to D = 145.8 s-1. A concentration of the fillers was equal to 1%, 5%, and 15%. The experimental work done showed that the above-mentioned fillers, when mixed with lithium grease, affect its rheologieal properties. With the increasing percentage of the fillers in the bulk of the grease there is a drop in the value of shearing stresses. The decrease in the value of shearing stresses with regard to all the fillers is especially significant at temperatures below zero. This is of importance when the tested materials are used in central lubrication systems, which operate often in temperatures well below zero.
Streszczenie
Praca poświęcona jest badaniom nad wpływem temperatury na właściwości reologiczne smaru litowego, do którego wprowadzono w charakterze wypełniaczy proszki grafitu, MoS2 oraz PTFE. Badania doświadczalne przeprowadzono na reometrze rotacyjnym Rheotest 2.1, połączonym z urządzeniem termostatującym. Pomiary prowadzono w temperaturze od -10°C do 90°C i przy gradientach prędkości ścinania od D = 0,0167 s-1 do D = 145,8 s-1. Prowadzono je przy stężeniach tych wypełniaczy równych 1%, 5% oraz 15%. Badania te wykazały, że zarówno proszek grafitu, jak też proszki MO2 oraz PTFE wpływają na właściwości reologiczne kompozycji smaru litowego z tymi wypełniaczami. W miarę wzrostu udziału procentowego tych wypełniaczy w masie smaru następuje spadek wartości naprężeń stycznych. Spadek wartości naprężeń stycznych w odniesieniu do wszystkich wypełniaczy jest znaczny szczególnie w temperaturze ujemnej. Ma to istotne znaczenie w wypadku wykorzystania do smarowania tymi kompozycjami układów centralnego smarowania, często działających w temperaturach ujemnych.
3-2004 Tibologia
Janusz DASIEWICZ*, Zbigniew PAWELEC*
- *Instytut Technologii Eksploatacji, ul. Pułaskiego 6/10, 26-600 Radom, tel. (0...48) 36-442-41.
Badania mechanizmu zużycia skojarzenia kompozyt termoutwardzalny - stal
The investigation of wear mechanisms of the thermosetting composite- steel friction pair
Key-words:
friction, wear, thermosetting composite, SEM
Słowa kluczowe:
tarcie, zużycie, kompozyt termoutwardzalny, SEM
Summary
The authors present the results of tribological investigation of the thermosetting composite-steel friction pair. Friction and wear tests were performed using block-on-ring tester. The composite materials with various concentration of constituents were investigated. The wear mechanisms were observed using scanning electron microscopy (SEM) and X-ray analysis (EDS).
Streszczenie
W artykule przedstawiono wyniki badań tribologicznych skojarzenia termoutwardzalny kompozyt metalożywiczny-stal. Testy tarciowe zużyciowe prowadzono na maszynie tribologicznej typu rolka-klocek. Badaniom poddano materiały kompozytowe o zróżnicowanych składach jakościowych i ilościowych. Wykorzystując skaningową mikroskopię elektronową (SEM) oraz detektor z dyspersją energii (EDS) podjęto próbę określenia mechanizmu zużywania.
3-2004 Tibologia
Jolanta DRABIK*
- Instytut Technologii Eksploatacji, ul. Pułaskiego 6/10, 26-600 Radom, tel. (048) 36-442-41.
Zastosowanie analizy termicznej do oceny zmian starzeniowych eksploatowanego środka smarowego
The estimation of senescence changes of grease centre after exploitation tests with the method of the thermal analysis
Key-words:
non-toxic grease resources, base oil, the grease, the thermal anałysis, the resistance on the oxygenation, exploitation research
Słowa kluczowe:
nietoksyczne środki smarowe, olej bazowy, smar plastyczny, analiza termiczna, odporność na utlenianie, badania eksploatacyjne
Summary
The thermal analysis was used to the estimation of the degree of aging of base oil and of the grease after exploitation research. As the criterion of the estimation of aging of grease after the exploitation one accepted the change of the thermal resistance appointed on the ground of the thermal analysis. Using techniques simultaneous in which the sample is investigated several methods at the same time (TG-DTA) one can obtain the characterization of the degradation of the grease during the exploitation. With this manner we receive the information on of the relative thermal stability of the grease and of changes happening in the sample during her heating. Obtained curves are a measure of exploitation usefulness of grease. The manner of interpretations obtained curve made possible the estimation of happening process of the senescence called out with the influence of external extortions conditioned of the real exploitation.
Methods of the thermal analysis prosperously one used to the delimitation of the thermal stability and research of the degradation by the oxygenation. The thermal stability that is to say the persistence in conditions of the elevated temperature to the state one from most essential denominative factors the application usefulness of lubricants.
Streszczenie
Analizę termiczną zastosowano do oceny stopnia zestarzenia oleju bazowego oraz opracowanego smaru plastycznego po badaniach eksploatacyjnych. Próbki do badań derywatograficznych pochodziły z łożyska pieca piekarniczego. Jako kryterium oceny przyjęto zmianę odporności termicznej wyznaczoną na podstawie analizy derywatograficznej. Stosując techniki symultaniczne, w których próbka jest badana kilkoma metodami w tym samym czasie (TG/DTA), uzyskano charakterystykę stabilności termicznei środka smarowego w trakcie eksploatacji.
3-2004 Tibologia
Krzysztof DRUET*, Jacek I. ŁUBIŃSKI*, Krystyna IMIELIŃSKA**
- *Politechnika Gdańska, Wydział Mechaniczny, Katedra Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn.
**Politechnika Gdańska, Wydział Mechaniczny, Katedra Inżynierii Materiałowej, ul. Narutowicza 11/12, 80-952 Gdańsk, tel. (0-prefiks 58) 347-19-37.
Badania tribologiczne w warunkach posuwisto-zwrotnego ślizgania skojarzeń: żeliwo-kompozyt aluminiowo-żelazowy
A tribological research on a reciprocating sliding contact of aluminum-ferrous composite against cast-iron
Key-words:
aluminium composites, sliding fńction, reciprocating motion, wear
Słowa kluczowe:
kompozyty aluminiowe, tarcie ślizgowe, ruch posuwisto-zwrotny, zużycie
Summary
At the Faculty of Mechanical Engineering of the Gdansk University of Technology a research was undertaken on new metallic composites of potentially favourable tribological characteristics under reciprocating sliding. Composites were produced from ferrous powder or cutting carbon steel (N9) in cast aluminium alloy (AlSi11) matrix. A reaction between aluminium and iron was anticipated to result in strengthening phases forming in the material.
The composite materials and a reference non - composite were tested on the TPZ-1 tribometer in reciprocating unlubricated sliding against cast - iron. Tests were carried out at 5 MPa surface pressure and speed of 0,1 m/s.
Wear resistance was different for each material tested. The highest wear rate was exhibited by reference aluminium - silicon alloy. In composite materials the wear was slower. The exact influence of factors such as the time of mixing of the iron powder with the aluminium base material on the wear rate remains still to be established.
The magnitude and the course of changes of the friction coefficient varies with the material tested. The most stable friction coefficient was observed on unmodified aluminium - silicon alloy. A simple relation between the value of the friction coefficient and the wear rate among the tested materials is still to be observed, should anyexist.
Streszczenie
Przedstawiono wyniki badań tribologicznych skojarzeń: materiał kompozytowy, otrzymany poprzez mieszanie siluminu AlSi11 z proszkiem żelaza albo stali narzędziowej (N9) i żeliwo 350. Próbki wykonane z takiego kompozytu (oraz - dla porównania - z siluminu AlSi11) poddano badaniom w warunkach technicznie suchego tarcia ślizgowego w prostoliniowym ruchu posuwisto-zwrotnym, na Tribometrze TPZ-1 [L. l,..., 5]. Badania prowadzono przy stałym nominalnym nacisku w strefie styku - 5 MPa i stałej prędkości ślizgania - 0,1 m/s.
Stwierdzono zróżnicowanie zużycia próbek w zależności od rodzaju materiału i sposobu jego wytworzenia. Najszybciej zużywały się próbki siluminu. Kompozyty były odporniejsze na zużycie, przy czym dalszych badań wymaga określenie wpływu warunków ich wytwarzania na kinetykę zużycia.
Stwierdzono różnice w przebiegu i wartościach zarejestrowanego współczynnika tarcia pomiędzy poszczególnymi skojarzeniami materiałowymi. Największą zmienność w teście (spadek wartości) i minimalną wartość współczynnika tarcia uzyskano w przypadku kompozytu uzyskanego poprzez 40-minutowe mieszanie siluminu z proszkiem żelaza. Silumin AlSi11 wykazał w testach najmniej zmienny przebieg współczynnika tarcia. Największe wartości współczynnika tarcia uzyskano dla kompozytów: silumin ze stalą narzędziową oraz silumin mieszany 100 minut z proszkiem żelaza (odpowiednio 0,29 i 0,27), z których drugi wykazał największy wzrost współczynnika w czasie testu. Pozostałe materiały wykazały spadkową tendencję wartości współczynnika tarcia (po ewentualnym początkowym wzroście).
3-2004 Tibologia
Czesław DYMARSKI*, Wojciech LITWIN*
- *Politechnika Gdańska, Wydział Oceanotechniki i Okrętownictwa, ul. Narutowicza 11/12, 80-952 Gdańsk.
Hybrydowe łożysko okrętowego wału głównego smarowane wodą - koncepcja i pierwsze badania eksperymentalne
Water lubricated hydride main shaft bearings - idea and first tests
Key-words:
water lubricated bearings, hydrodynamic bearings, połymer bearings, main shaft bearings
Słowa kluczowe:
tribologia, łożyskowanie, wały śrubowe
Summary
The research test stand for water lubricated main shaft bearings was designed and built between the years 2000-2002 on the Faculty of Ocean Engineering and Ship Technology on the Gdansk University of Technology. It is possible to test the slide bearings with the internal diameter of 100 mm and the length up to 400 mm in it.
Test stand gives a wild measurement possibilities. It was designed with the hope of conducting the measurements of the pressure in the bearing interspace in at a few transversal surfaces. Thanks to it, it is possible to measure pressure filed. Additionally, it was possible to register the trajectory of the shaft, the friction force, the flow and the pressure of the flowing water.
First the bearing bush with grooves (Fig. 3), the inside diameter of 100 and the length of 300 mm, was test. It was a typical bearing for main shafts of small ships. The diameter clearance was 0,7 mm [L. 4]. As it was shown (Fig. 1, 4 and 5) the increase of hydrodynamic pressure was small because of influence of grooves.
That was a reason why the shape o bearing bush was changed. The ends of two lower grooves were glued on out flow side for flow blockage and increasing of hydrostatic lubrication. The ends of three upper grooves were blocked on water inflow side for reducing pres- sures in upper part of bearing interspace.
After that measured pressure in water film was totally different (Fig. 6,7). Increasing of hydrodynamic pressure is much bigger then in bearing with open groves, but different then in bearing with solid bush (Fig. 2).
Streszczenie
Referat dotyczy okrętowych łożysk wałów śrubowych z polimerową panwią smarowanych wodą. Przedstawiono w nim wybrane wyniki badań łożyska z typową panwią oraz łożyska z tą samą panwią, ale z nieco zmienionym kształtem rowków smarnych. Zmiana ta, wprowadzona przez autorów, miała na celu polepszenie warunków wytworzenia się hydrodynamicznego filmu smarnego i zapewnienia pracy łożyska przy rciu płynnym, czego nie stwierdzono w łożysku typowym. Przeprowadzone wstępne badania laboratoryjne potwierdziły skuteczność wprowawadzonych zmian i uzyskanie tarcia płynnego w łożysku.
3-2004 Tibologia
Zbigniew FERENC*, Czesław KOZIARSKI*, Tomasz TRZASKACZ*
- *Politechnika Wrocławska, IKEM, Zakład PKMiT, ul. Wyspiańskiego 27, 55-500 Wrocław.
Przyrost temperatury w polu styku elementów tocznych
Temperature arising on the contact area of rolling elements
Key-words:
rolling friction, increase of temperature, state of stress, thermoelasticity, micro-slip
Słowa kluczowe:
tarcie toczne, przyrost temperatury, stan naprężeń, termosprężystość, mikropoślizg
Summary
This paper showes analytic manner of calculation distribution of temperature arising on the contact area in friction-connection. For this target we used the theory of dry rolling friction with microslip which was presented in publication [L. 2, 3] we also used models of Poritsky and Nowacki for thermoelasticity of solids. On the base of executed calculations of increasing temperature in field-contact area with regard of area of slide and the area of joinings. Calculations were executed for force equal which was eqal to 1 [N] and for the one cycle of charge. Entire increase of temperature is produced by three factors: change of the sum of principal stress, the elastic histeresis and the external slip. Obtained results show that the quickest increase of temperature exists for every component of temperature arising in border between the slide area and the joinings area. The results of calculations are introduced on Fig. 2, 3, 4. Recived values of arising temperature can't be added directly, becouse of the accepted boundary conditions. For every pair of the materials it is possible to recive a different participation of arising temperature from each factor.
Streszczenie
W publikacji przedstawiono analityczny sposób obliczenia rozkładu przyrostu temperatury w polu styku elementów tocznych. W tym celu posłużono się teorią suchego tarcia toczno-ślizgowego z poślizgiem sprężystym [L. 2, 3]. Na podstawie wzorów Poritskiego [L. 4] wyznaczających odkształcenie i naprężenia w obszarze pola styku i wokół niego oraz zależności Nowackiego [L. 5] dla zagadnień termosprężystych ciał stałych przeprowadzono obliczenia przyrostu temperatury w polu styku. Przyrost temperatury wywołany jest trzema czynnikami: zmianą sumy naprężeń głównych, histerezą odkształceniową oraz poślizgiem zewnętrzym. Otrzymane rezultaty wykazują, że najszybszy przyrost temperatury od wszytkich trzech czynników występuje na granicy pomiędzy obszarem tarcia nierozwiniętego i rozwiniętego. Rezultaty obliczeń przeprowadzonych dla jednostkowej siły obciążającej i jednego cyklu obciążenia przedstawiono na Rysunkach 2, 3, 4. Dla każdej pary materiałów w sprzężeniu ciernym, jak i dla różnych warunków tarcia, udział przyrostów temperatury od poszczególnych czynników może być inny.
3-2004 Tibologia
Lidia GAŁDA*, Dorota STADNICKA*
- *Politechnika Rzeszowska, Katedra Technologii Maszyn i Organizacji Produkcji, ul. Powstańców Warszawy 8, 35-959 Rzeszów.
Możliwości kształtowania regularnej mikrogeometrii czopów łożysk ślizgowych w procesie obróbki zagniataniem udarowym
Formation possibility of regular microgeometry on shaft necks sliding bearings in impact finishing
Key-words:
impact finishing, microgeometry of sliding bearing, degree of covering
Słowa kluczowe:
nagniatanie udarowe, mikrogeometria łożysk ślizgowych, stopień pokrycia
Summary
In this article possibility of formation regular relieves using impact finishing on surfaces working under friction conditions was described. The device for impact finishing cylindrical surfaces was introduced. The classification of trace arrangement after impact finishing was executed.
Streszczenie
W artykule opisano możliwości kształtowania regularnych reliefów metodami nagniatania na powierzchniach pracujących w warunkach tarcia. Przedstawiono urządzenie do nagniatania udarowego powierzchni walcowych. Dokonano klasyfikacji układów śladów poobróbkowych nagniatania udarowego.
3-2004 Tibologia
Jacek GOSPODARCZY*, Ryszard MARCZAK*
- *Politechnika Radomska, ul. Chrobrego 27, 26-600 Radom.
Wpływ triboelektryzacji na tribologiczne właściwości smarowanego skojarzenia stal - kompozyt polimerowy
The role of triboelectrification on tribological properties of composite material on lubricated steel system
Key-words:
triboelectrization, electrification, tribological wear, composite materials
Słowa kluczowe:
triboelektryzacja, elektryzacja, zużycie tribologiczne, materiały kompozytowe
Summary
This work presents preliminary tests related to the effect of triboelectrization process on the frictional and wear properties of phenol formaldehyde based composites on lubricated steel system. The composites triboelectrization modification properties includes the use of salicylidene aniline complexes compounds with transition metals such as zinc and copper. The friction and wear characteristic of the obtained composites were estimated using T05 apparatus. The triboelectric measurements were carried out by means of triboelectrometer (patent RP nr 177210) for the above mentioned composites and their components.
The obtained results showed that there is a relationship between the friction and wear properties of the tested composites and their triboelectric properties.
Streszczenie
W pracy przedstawiono wyniki badań dotyczące wpływu procesu triboelektryzacji na właściwości tribologiczne smarowanego skojarzenia stal-kompozyt polimerowy na bazie żywicy fenolowo-fbrmaldehydowej. Dla zmodyfikowania właściwości triboelektrycznych kompozytu wykorzystano związki kompleksowe pochodnych salicylidenoaniliny z dwuwartościowymi jonami metali przejściowych - związki typu CCA (charge control agent). Charakterystyki tribologiczne wyznaczono na testerze tribologicznym T-05. Pomiary triboelektryczne kompozytów wykonano na triboelektrometrze (patent RP nr 177210). Wyniki badań wskazują na istnienie zależności pomiędzy właściwościami tarciowo-zużyciowymi badanego skojarzenia a właściwościami triboelektrycznymi kompozytu.
3-2004 Tibologia
Jan GUZIK*
- Politechnika Radomska, Wydział Mechaniczny, Instytut Eksploatacji Pojazdów i Maszyn, ul. Chrobrego 45, 26-Radom, tel. (48) 361-76-56, fax 361-76-44, e-mail: guzikjan @ wp.pl.
Tribologiczne właściwości węzłów smarowanych olejami silnikowymi
Tribological properties of kinematic pairs lubricating wtth engine oils
Key-words:
friction, service surface layer (EWW), forced changes, antifrictional properties, test methods
Słowa kluczowe:
tarcie, eksploatacyjna warstwa wierzchnia (EWW), zmiana wymuszeń, właściwości przeciwtarciowe, metody badań
Summary
The paper presents results of tribological tests of the engine oils. Our investigations were taken using modernizated four-ball apparatus and MT-1 machine lubricating with testing oils. Researches were made growing load of the kinematics pairs.
It was state, that relationship between friction moment and load is characteristic for engine oils (Fig. 1) for this growing load speed in four-ball apparatus kinematic pair.
MT-1 machine tests were based on measurement of friction coefficient before and after running-in kinematic pair with engine oils.
The service surface layer (EWW) formed during running-in brings out decrease friction coefficient value. Durability generation EWW has an effect on friction coefficient value. Small stability of EWW (or little decrease friction coefficient value during running-in) for one of the oils (nr 3 Tab. 2) was showed. Irregular running-in followed from badly constitution of engine oil was caused such situation. It was recommended to substitute the oil 3 for another one.
Streszczenie
W artykule omówiono wyniki tribologicznych badań olejów silnikowych. Badania prowadzono w węzłach zmodernizowanego aparatu czterokulowego oraz w maszynie MT-1 smarowanych badanymi olejami. Badania prowadzono przy rosnącym obciążeniu węzłów.
Stwierdzono, że przebieg zależności momentu tarcia od obciążenia jest charakterystyczny dla olejów silnikowych (Rys. l), przy stosowanej prędkości narastania obciążenia w węźle aparatu czterokulowego.
Badania w maszynie MT-1 polegały na pomiarze wartości współczynnika tarcia przed i po docieraniu węzła z olejami silnikowymi. Powstająca EWW powodowała spadek wartości współczynnika tarcia. Trwałość wytwarzanej EWW wpływała na zmianę wartości współczynnika tarcia. EWW dla jednego z olejów (nr 3 w Tab. l) wykazało małą trwałość, czyli niewielki spadek wartości współczynnika tarcia podczas docierania. Przyczyną był nieprawidłowy przebieg docierania, wynikający ze złego składu oleju silnikowego. Zalecono zastąpienie oleju nr 3 przez inny.
3-2004 Tibologia
Stanisław GUZOWSKI*
- *Politechnika Krakowska, Wydział Mechaniczny, Instytut Pojazdów Szynowych, al. Jana Pawła II, 37, 31-864 Kraków, tel. (012) 628-36-58, fax (12) 648-49-14, e-mail: wojtek @ mech.pk.edu.pl.
Adhezja w zużyciu frettingowym w połączeniach wciskowych
Adhesion in fretting wear in clamped joints
Key-words:
clamped joints, fretting, adhesion
Słowa kluczowe:
połączenia wciskowe, fretting, adhezja
Summary
The notion of fretting covers the effects of complex processes occurring on the surfaces that are pressed against each other and operate under variable load of elements. It is agreed now that fretting is a very complex wear mechanism in which the following processes either overlap or follow each other: adhesive wear, surface fatigue, exfoliation, oxidation, abrasion of surface irregularities by peak points or loose wear products. The divergences between researchers result mainly from the adoption of one of these processes as initiating fretting wear. In the article the author, on the basis of his investigations, presents an attempt at an explanation of the connection between adhesion and initiation of fretting development in clamped joints.
Streszczenie
Zużycie frettingowe jest procesem złożonym, mającym miejsce głównie w połączeniach elementów maszyn. O złożonym mechanizmie zużycia świadczy m.in. brak zgodności co do procesów inicjujących jego rozwój. Różni autorzy przyjmują, że mogą być to zjawiska adhezji, zmęczenia powierzchniowego, mikroskrawania lub korozji. Wnioski te oparte są przede wszystkim na badaniach tego zjawiska w styku skoncentrowanym lub powierzchniowym. W niniejszym artykule autor na podstawie badań własnych w połączeniu wciskowym wskazuje na wpływ zjawiska adhezji na inicjację zużycia fettingowego.
3-2004 Tibologia
Piotr HRYNIEWICZ*, Hooshang HESHMAT*
- *Mohawk Innovative Technology, Inc., Albany, New York, USA, e-mail: phryniewicz @ miti.cc.
Podwyższenie nośności i temperatury pracy foliowych łożysk podatnych wzdłużnych
Advancing the load capacity and operating temperature of foil thrust bearings
Key-words:
compliant foil thrust bearing, load capacity, high-temperature coatings
Słowa kluczowe:
łożyska podatne foliowe, łożyska aerodynamiczne wzdłużne, nośność łożyska wzdłużnego, powłoki wysokotemperaturowe
Summary
Compliant foil bearings offer many advantages over rolling element bearings in high-speed and high-temperature applications. Foil bearings are stable at high speeds, operate with process fluids (gas or liquid), and can operate at temperatures up to 800°C. While journal bearings received more research attention in the past, and a bearing with 670 kPa load capacity was reported in 1994, the load capacity of foil thrust bearings available at the time was in the 150 kPa to 200 kPa range. This paper discusses a recent major breakthrough in the improvement of the load capacity of compliant foil thrust bearings, and in extending their operating temperature range to 800°C. Applying the available analytical tools and newly developed coatings, new thrust bearings were designed with improved pad geometry and stiffness, and excellent tolerance to intermittent high-speed rubs. The new bearings, with an ID of 47 mm and an OD of 97 mm, demonstrated the load capacity of 570 kPa at 200 m/s runner tip speed. This achievement constitutes a 100% improvement over the state of the art hydrodynamic foil thrust bearings and significantly extends the envelope of possible bearing applications. Improving the bearing load capacity at speeds near Mach 1 and higher is also discussed in this paper. In addition, hydrodynamic operation of foil bearing pads at 800°C is reported here.
Streszczenie
W zastosowaniach wymagających bardzo wysokich prędkości obrotowych lub bardzo wysokich temperatur pracy, ślizgowe foliowe łożyska podatne (compliant foil bearings) mają wiele zalet w porównaniu z łożyskami tocznymi. Umożliwiają one smarowanie bezolejowe płynami technologicznymi (gazami lub cieczami), dzięki dobrym właściwościom tłumienia drgań oferują stabilną pracę nawet przy wysokich prędkościach obrotowych, a w przypadku smarowania powietrzem mogą funkcjonować przy temperaturach nawet do 800°C. Podczas gdy w latach ubiegłych prowadzono intensywne prace badawcze nad łożyskami foliowymi poprzecznymi, podwyższając ich nośność do 670 kPa w roku 1994, nośność łożysk foliowych wzdłużnych w tym samym czasie kształtowała się na poziomie 150 kPa do 200 kPa. Obecna praca przedstawia niedawne znaczące osiągnięcia w zakresie podwyższenia nośności łożysk podatnych wzdłużnych smarowanych powietrzem, jak również w zakresie rozszerzenia temperatury pracy tych łożysk do 800°C. Poprzez wykorzystanie dostępnych metod analitycznych i numerycznych i poprzez zastosowanie niedawno opracowanych nowych powłok zaprojektowano nowe łożyska wzdłużne o ulepszonej geometrii i podatności, które bardzo dobrze tolerują chwilowy kontakt pomiędzy łożyskiem a wirującą powierzchnią oporową. Nowe łożyska, o średnicy wewnętrznej 47 mm i średnicy zewnętrznej 97 mm, wykazały się nośnością 570 kPa w temperaturze pokojowej i przy prędkości liniowej 200 m/s (mierzonej na średnicy zewnętrznej). To osiągnięcie stanowi podwższenie nośności łożysk tego typu o 100% w porównaniu z łożyskami dostępnymi do tej pory i znacząco rozszerza możliwości zastosowań. Obecna praca omawia również kwestie podwyższenia nośności łożysk podatnych wzdłużnych przy prędkościach liniowych bliskich i przekraczających Mach l, jak również demonstruje smarowanie aerodynamiczne jednego sektora łożyska podatnego wzdłużnego w temperaturze 810°C.
3-2004 Tibologia
Waldemar KARASZEWSKI*
- *Politechnika Gdańska, Wydział Mechaniczny, ul. Narutowicza 11/12, 80-952 Gdańsk, tel. (58) 347-19-37, e-mail: w.karaszewski @ xl.wp.pl
Wpływ pęknięć kolistych na wytrzymałość zmęczeniową azotku krzemu
The influence of ring crack defects on the fatigue failure of lubricated silicon nitride
Key-words:
silicon nitride, rolling contact fatigue, surface defects
Słowa kluczowe:
azotek krzemu, wytrzymałość zmęczeniowa, pęknięcia powierzchniowe
Summary
Silicon nitride has been found to have the optimum combination of properties which are suitable for rolling element bearing applications (high speeds, high loads, different environments). The main problem connected with fatigue life are ring crack defects as the effect of manufacture. These defects decrease the rolling contact fatigue considerably. An experimental study of ring crack propagation of silicon nitride were described in the paper. The rolling contact tests are performed on pre-cracks silicon nitride lower balls using a modified (rolling lower balls) four-ball machine in lubricants with various additives (S, P, Cl and CeO2). Ball surfaces and failures are examined using scanning electron microscopy. In the paper:
- the size of permissible crack which can be tolerated according lubricants and the failure modes of ceramic balls according ring-cracks are described,
- the mechanism of ceramic ball failure in case of subsurfsce crack propagation is described,
- the good properties of phosphorus and cerium dioxide related to reduction of propagation velocity of ring cracks is described.
Streszczenie
Azotek krzemu ma kombinację optymalnych własności, które są niezbędne w zastosowaniach na elementy łożysk tocznych. Podstawowym problemem związanym z wytrzymałością zmęczeniową kulek łożyskowych są pęknięcia koliste będące efektem procesu wytwarzania. W artykule przedstawiono badania doświadczalne azotku krzemu ze sztucznie wprowadzonymi pęknięciami kolistymi oraz wpływ wybranych dodatków olejowych na propagację tych pęknięć.
3-2004 Tibologia
Waldemar KARASZEWSKI*
- *Politechnika Gdańska, Wydział Mechaniczny, ul. Narutowicza 11/12, 80-952 Gdańsk, tel. (58) 347-19-37, e-mail: w.karaszewski @ xl.wp.pl
Wytrzymałość zmęczeniowa materiałów ceramicznych - przegląd literatury
Fatigue failure of ceramic materials: a review of recent research
Key-words:
fatigue failure, ceramic materials, surface defects
Słowa kluczowe:
wytrzymałość zmęczeniowa, materiały ceramiczne, pękanie
Summary
During the last few years, ceramics have become interesting for use in various tribological applications, such as roller bearings, valve engines, cruise missile turbine shaft bearings, gas turbine elements, rocket propellant pump elements, printing machine elements. Important properties of ceramic materials are low density, high hardness, high use temperature and low thermal expansion coefficient. But ceramics have also same disadvantages like various types of structure defects (porosity, contaminations, manufacture-induced defects). The paper briefly reviews some of the extensive research in the field of fatigue of ceramics materials. Fatigue is a very sophisticated process. Investigations have shown many problems connected with fatigue of ceramics materials such as crack initiation, crack propagation, different types of cracks, the influence of environmental effects (formation of adsorbed layers, change of mechanical properties by adsorption and tribochemical reactions), the influence of microstructure, grain boundary phase and the additives used for densification. The understanding of crack propagation in ceramic materials will caused better estimation of life time and will continue to achieve wide acceptance in many applications.
Streszczenie
W artykule przedstawiono przegląd literatury dotyczący procesu zmęczenia materiałów ceramicznych. Proces ten w materiałach ceramicznych uważany jest za bardzo skomplikowany z uwagi na szereg problemów: występowanie różnego rodzaju wad (porowatość, wtrącenia, wady technologiczne), znaczący wpływ środowiska, mikrostruktury i dodatków w procesie wytwarzania. Wszelkiego rodzaju wady materiałowe są źródłem propagacji pęknięć, które znacznie zmniejszają wytrzymałość zmęczeniową. Zrozumienie zjawisk będących wynikiem procesu zmęczenia tej grupy materiałowej jest kluczowe dla szerszego zastosowania tych materiałów w technice.
3-2004 Tibologia
*Danuta KOTNAROWSKA
- *Politechnika Radomska, Wydział Mechaniczny, Instytut Eksploatacji Pojazdów i Maszyn, ul. Chrobrego 45, 26-600 Radom, tel.: (048) 361 76 70, fax: (048) 361 76 44, e-mail: danutakotnarowska @ op.pl
Prognozowanie kinetyki zużywania erozyjnego powłok polimerowych poddanych starzeniu
Prediction of erosiye wear kinetics of polymeric coatings subjected to ageing
Key-words:
epoxy coating, erosive wear kinetics, prediction, ageing
Słowa kluczowe:
powłoka epoksydowa, kinetyka zużywania erozyjnego, prognozowanie, starzenie
Summary
The paper presents the method of examination and prediction of polymeric coatings erosive wear. An influence of ultraviolet radiation (UV) on coating surface state was evaluated. Evaluation of erosive wear kinetics of epoxy coating was made with the help of apparatus according to Polish Standard PN-76/C-81516. Particles of alundum 99A (of grain size from 0,60 to 0,71 mm) were used as erosive material which fell down free from height of 0,94 m onto coating surface. Results of infrared (IR) examination proved strong oxidation of coatings what affected on their hardness decrease and embrittlement increase. However examination made with scanning electron microscope proved fillers issuing from surface layers of aged coatings in result of loosing their cohesion with epoxy material. It was stated that ageing caused a significant destruction of coatings manifesting in different types of cracks occurring on surface and in roughness increase. It brought an essential lowering of coatings resistance to erosive action of alundum particles. Erosive wear intensity characteristic was described by exponential equation. It allows predicting the life of coating used in conditions where erosion and destruction under the influence of UV radiation are dominating wear processes.
Streszczenie
W artykule przedstawiono metodę badania i prognozowania zużywania erozyjnego powłoki polimerowej. Oceniono wpływ promieniowania ultrafioletowego (UV) na stan powierzchni powłoki. Ocena kinetyki zużywania powłoki epoksydowej została dokonana za pomocą urządzenia według PN-76/C-81516. Jako materiał erozyjny zastosowano cząstki elektrokorundu 99A (o wielkości ziarna od 0,60 do 0,71 mm), które spadały swobodnie na powierzchnię powłoki z wysokości 0,94 m. Wyniki badań w podczerwieni dowiodły silnego utlenienia powierzchni powłoki, co wpłynęło na zmniejszenie jej twardości i zwiększenie kruchości. Badania, wykonane za pomocą elektronowego mikroskopu skaningowego, ujawniły fakt uwalniania napełniaczy z powierzchniowych warstw powłok poddanych starzeniu na skutek utraty ich spójności z materiałem powłokotwórczym. Stwierdzono, że starzenie wywoływało znaczną destrukcję powłokotwórczym. Spowodowało to znaczne zmniejszenie odporności powłok na erozyjne oddziaływanie cząstek elektrokorundu. Charakterystyka intensywności zużywania opisana jest różnieniem wykładniczym, co umożliwia prognozowanie trwałości powłoki używanej w warunkach, w których dominującymi procesami zużywania są erozja oraz destrukcja pod wpływem promieniowania ultrafioletowego.
3-2004 Tibologia
*Andrzej KOTNAROWSKI
- *Politechnika Radomska, Wydział Mechaniczny, Instytut Eksploatacji Pojazdów i Maszyn, ul. Chrobrego 45, 26-600 Radom, tel.: (048) 361 76 67, fax: (048) 361 76 44, e-mail: danutakotnarowska @ op.pl
Zastosowanie nanoproszku molibdenu do modyfikacji olejów obróbkowych
Modification of cutting oils with molybdenum nanoparticles use
Key-words:
cutting oil, molybdenum nanopowder
Słowa kluczowe:
olej obróbkowy, nanoproszek molibdenu
Summary
The paper presents results of examination made about possibilities of molybdenum nanopowder application as additive to cutting oils, modifying their tribological properties. Such examination purpose resulted from anterior investigations in the field of looking for possibilities of improving or developing of tribological properties of friction couples using modification with addition of metal powders of very high dispersion to lubricating fluid composition. Results of my own tests as well as reports of another authors bring facts about positive influence of metal powders of different dispersion degree (grain sizes from micrometers to nanometers) addition to lubricants on their tribological properties, manifesting in couples working in mixed friction conditions characteristic also for machining systems still popular in workshops of almost all factories. Results of friction tests, made with T-05 apparatus use, as well as results of obtained wear measurements (made with scanning profile meter Form Talysurf Series 2 help) testify to positive effect of molybdenum nanopowder (of 54 nm mean particle size) on tribological properties of oils manifesting in couples of materials characteristic for machining processes.
Streszczenie
Artykuł przedstawia wyniki badań nad możliwościami zastosowania nanoproszku molibdenu jako dodatku do oleju obróbkowego, modyfikującego jego właściwości tribologiczne. Cel badań wymknął z wcześniejszych doświadczeń w zakresie poszukiwań możliwości modyfikacji właściwości tribologicznych skojarzeń tarciowych na drodze dodawania do składu cieczy smarującej proszków metali o bardzo dużym stopniu dyspersji. Wyniki badań własnych, jak również doniesienia innych autorów dostarczyły informacji o pozytywnym wpływie dodatku proszków metali o różnym stopniu dyspersji (o wielkości cząstek od mikrometrów do nanometrów) do środków smarowych, na ich właściwości tribologiczne, przejawiające się w skojarzeniach, pracujących w warunkach tarcia mieszanego, charakterystycznych dla systemów obróbki mechanicznej, rozpowszechnionych do chwili obecnej w większości wydziałów mechanicznych, prawie wszystkich zakładów produkcyjnych. Wyniki badań tarciowych, wykonanych za pomocą urządzenia T-05, jak również wyniki pomiarów wielkości zużycia (wykonanych za pomocą profilometru Form Talysurf Series 2) dowodzą pozytywnego wpływu nanoproszku molibdenu (o średniej wielkości cząstek wynoszącej 54 nm) na tribologiczne właściwości olejów, przejawiające się w skojarzeniach materiałowych, charakterystycznych dla procesów obróbki mechanicznej.
3-2004 Tibologia
Andrzej KOTNAROWSKI*, Władymir F. PICZUGIN**
- *Wydział Mechaniczny, Instytut Eksploatacji Pojazdów i Maszyn, ul. Chrobrego 45, 26-600 Radom,
tel. (+48) 361 76 67, fax: (+48) 361 76 44.
**Rosyjski Państwowy Uniwersytet Nafty i Gazu, Leninskij Prospekt 65, 119 991 Moskwa, tel. (+07) (095) 135 74 86.
Warstewki niskotarciowe powstające w olejach syntetycznych
Low-friction layers formed in synthetic oils
Key-words:
low-friction layer, copper alloy, synthetic oil
Słowa kluczowe:
warstewka niskotarciowa, stop miedzi, olej syntetyczny
Summary
The paper concerns examination of protective layers obtained on metal friction surfaces in mineral and synthetic oils. Tribological tests of steel - copper alloy couples lubricated with synthetic oils are described. There are also presented results of analytical investigations of friction surfaces made using following methods: electron microscopy, X-ray analysis, Auger electrons spectroscopy. Obtained results testify to more beneficial influence of synthetic oils in comparison to mineral oils on antiwear and low-friction layers development on friction surfaces of machines kinematical joints.
Streszczenie
Artykuł dotyczy badań warstewek ochronnych, wytworzonych na metalowych powierzchniach tarciowych, w olejach mineralnych i syntetycznych. Omówione zostały badania tribologiczne skojarzeń stali ze stopami miedzi, smarowanych olejami syntetycznymi. Przedstawiono także wyniki badań analitycznych powierzchni tarcia, wykonanych z zastosowaniem metod: mikroskopii elektronowej, analizy rentgenowskiej i spektroskopii elektronów Augera. Uzyskane wyniki świadczą o korzystniejszym - niż olejów mineralnych - wpływie olejów syntetycznych na tworzenie warstewek przeciwzużyciowych i niskotarciowych na powierzchniach tarcia kinematycznych węzłów maszyn.
3-2004 Tibologia
Stanisław KRAWIEC*
- *Politechnika Wrocławska, Instytut Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn, ul. Łukasiewicza 7/9, 50-370 Wrocław, tel. 320-40-56.
Optymalizacja stężenia PTFE w smarze plastycznym metodą minimalnej objętości funkcji zużycia
The optimisation of PTFE concentration in greases using the method of the minimum volume of the wear function
Key-words:
greases, PTFE compounds, lubrication efficiency
Słowa kluczowe:
smary plastyczne, kompozycja z PTFE, skuteczność smarowania
Summary
Tribological investigations of PTFE powder, which were carried out using a rotatable plan at five levels for three independent variables (pressure p, sliding velocity v and concentration u), are presented in this paper. The diameter of the ball wear marks was accepted a the output criterion of the experiment with the friction path equal to 33.5 meters. The filler (PTFA) contents was changed from 0.5 to 11.5 weight percents of 1S automobile grease. The testing was carried out using a 4-ball apparatus. The results of these experiments (input vs. output) were evaluated using regression analysis. A quadratic polynomial was employed as the approximation function. The wear Function for the tested grease compounds d=f(p,v,u) was worked out. Using the method of the minimum wear function, an optimal concentration of the filler in the grease was found to be 6,5 weight percents.
Streszczenie
Przedstawiono badania tribologiczne, które przeprowadzono przy zastopowaniu planowanego eksperymentu, wykorzystując plan rotalny na pięciu poziomach dla trzech zmiennych niezależnych, tj. nacisku p, prędkości poślizgu v i stężenia u proszku PTFE w smarze plastycznym. Za wielkość wyjściową (kryterialną) eksperymentu przyjęto zużycie kulek określone średnicą śladu wytarcia kulki. Zużycie to mierzono po drodze tarcia s = 33,5 m. Zawartość napełniacza (PTFE) w smarze zmieniała się w przedziale od 0,5 do 11,5% wagowych. Kompozycje smarowe przygotowywano mieszając odpowiednią porcję PTFE ze smarem samochodowym l S. Testy prowadzono na aparacie czterokulowym. Do matematycznego opisu zależności pomiędzy wielkościam |
